در ادبیات کلاسیکِ حفاظت، واژه «آلودگی» همواره تداعیگر تصاویری ملموس نظیر دود غلیظ کارخانهها یا لکههای سیاهِ نفتی بر پهنه دریاها بود. اما امروز در آستانه هفته محیطزیست، با بحرانی دستبهگریبانیم که برخلاف اسلاف خود، ماهیتی «نامرئی» دارد. سخن از میکروپلاستیکها به میان است؛ ذراتی به ظاهر ناچیز با قطری کمتر از ۵ میلیمتر که به شکلی مویرگی، تسخیر بکرترین ذخیرهگاههای زیستکره را هدف گرفتهاند.
به گزارش دیده بان طبیعت و به نقل از روابط عمومی اداره کل حفاظت محیط زیست استان البرز؛ این ذرات پلیمری، فراتر از آلایندهای ساده، در حکمِ سفیران ناخوانده عصر «انسانزاد» به قلب طبیعت رخنه کردهاند. امروزه هیچ حصار و منطقه حفاظتی در سطح کلان، توان ایستادگی در برابر نفوذ این ذرات را ندارد. میکروپلاستیکها با بهرهگیری از چرخههای هیدرولوژیک و جریانات جوی، فرسنگها دورتر از کانونهای صنعتی، به شکاف صخرههای مرتفع و عمق تالابهای دورافتاده راه یافتهاند؛ واقعیتی که نشان از نفوذپذیری مرزهای حفاظتی ما در برابر این شبیخون نادیدنی دارد.
فراتر از زباله؛ یک بحران بیولوژیک
حضور میکروپلاستیکها در زیستگاههای ملی، سلامت زنجیره حیات را در سه سطح راهبردی تهدید میکند:
۱. فریب استراتژیک در زنجیره غذایی: گونههای حیاتوحش این ذرات را به اشتباه به جای طعمه یا همراه با گیاهان آلوده میبلعند. انباشت این پلیمرها در دستگاه گوارش، نهتنها انسداد فیزیکی و سوءتغذیه مزمن را رقم میزند، بلکه با ایجاد «سیری کاذب»، متابولیسم جانور را مختل کرده و مرگ تدریجی حلقههای حیاتی شبکه حیات را در پی دارد.
۲. انتقال آلایندههای ثانویه (اسفنج شیمیایی): خطر اصلی میکروپلاستیکها از میل ترکیبی شدید آنها با سموم محیطی نشئت میگیرد. این ذرات در نقش یک اسفنج، فلزات سنگین و سموم کشاورزی را به خود جذب کرده و پس از ورود به بدن جانور، این محموله مرگبار را در بافتها آزاد میسازند. نتیجه این فرآیند، بروز اختلالات هورمونی و کاهش نرخ باروری است که پایداری جمعیتهای حیاتوحش را در مقیاس ملی با مخاطره جدی مواجه میکند.
۳. تخریب زیرساختهای زیستگاه: نفوذ این ذرات به لایههای خاک، فرآیندهای بیولوژیک ریشه گیاهان و حیات میکروارگانیسمها را با چالش روبرو میسازد. با سست شدن پایه هرم غذایی (پوشش گیاهی) تحت تأثیر این آلاینده پلیمری، کل سازه تنوع زیستی در آن قلمرو دچار تزلزل میگردد.
مسئولیت ملی در قبال تهدیدهای پنهان
هفته محیطزیست فرصتی مغتنم برای تغییر پارادایم در نگاه به مقوله حفاظت به شمار میرود. صیانت از میراث طبیعی ایران، دیگر تنها به معنای پاسداری از مرزهای فیزیکی مناطق تحت مدیریت نخواهد بود. مقابله با این بحران، نیازمند ارادهای سرزمینی برای اصلاح سبک زندگی، مدیریت دانشبنیان پسماند و بازنگری در استانداردهای صنعتی است.
طبیعت، کلّی تفکیکناپذیر محسوب میشود؛ پلاستیکی که امروز در یک کلانشهر رها میگردد، فردا در قالب ذراتی نادیدنی، حیات را در دورترین نقاط این مرز و بوم به بند میکشد. پیروزی بر این دشمن نامرئی، ضرورتی انکارناپذیر برای تضمین سلامت نسلهای آتی و بقای تنوع زیستی ایران جلوه میکند.
به قلم: دکتر نفیسه حسنی / کارشناس حیاتوحش و محیطزیست
لینک کوتاه: https://didehbantabiat.ir/?p=1850
